Gdy umysł nie chce być „tu i teraz”
Znasz to uczucie, kiedy patrzysz na stronę książki, ale nie potrafisz powtórzyć ani jednego zdania? Albo kiedy ktoś mówi, a Ty słyszysz tylko „szum w tle”? To nie zawsze lenistwo, brak motywacji ani przebodźcowanie. Z perspektywy psychologii, a zwłaszcza podejścia psychodynamicznego, problem z koncentracją może być sygnałem głębszych procesów psychicznych – często nieświadomych.
Zdolność skupienia uwagi to nie tylko funkcja poznawcza. To również emocjonalna gotowość do bycia w kontakcie z rzeczywistością – zarówno z otoczeniem, jak i z samym sobą.
Co oznaczają problemy z koncentracją? Objawy, które często ignorujemy
- Uczucie „pustki w głowie”
- Trudności z zapamiętywaniem prostych rzeczy
- Odkładanie zadań mimo starań (prokrastynacja)
- Chaotyczne myśli, gonitwa w głowie
- Wewnętrzny niepokój, który nie pozwala się skupić
- Niemożność skończenia rozpoczętej czynności
Warto zaznaczyć, że koncentracja nie jest cechą „na stałe”. Jej jakość zależy od kontekstu psychicznego, emocjonalnego i środowiskowego. Dla jednych koncentracja spada przy stresie, dla innych – przy pozornym „spokoju”, który może konfrontować z trudnymi myślami.
Różne oblicza przyczyn problemów z koncentracją
1. Przyczyny biologiczne i zdrowotne
- Zaburzenia snu (bezsenność, zespół bezdechu sennego, nieregularny rytm dobowy)
- Choroby neurologiczne (np. stwardnienie rozsiane, padaczka, otępienia, choroba Parkinsona)
- Zaburzenia hormonalne (niedoczynność tarczycy, zespół policystycznych jajników, zmiany okołomenopauzalne)
- Zespół chronicznego zmęczenia (CFS)
- Niedobory żywieniowe (żelaza, magnezu, witaminy B12, kwasów omega-3)
- Cukrzyca lub insulinooporność – skoki poziomu glukozy wpływają na funkcje poznawcze
- Działania uboczne leków (np. przeciwlękowych, nasennych, antyhistaminowych, opioidów)
- Uzależnienia (alkohol, marihuana, leki uspokajające, dopalacze)
- Zespół odstawienny po substancjach psychoaktywnych
- Zaburzenia metaboliczne (np. niewydolność wątroby, nerek)
2. Psychiczne i neuropsychologiczne
- Zespół lęku uogólnionego (GAD) – umysł ciągle skanuje otoczenie w poszukiwaniu zagrożeń
- Depresja, dystymia – niska energia psychiczna przekłada się na trudność skupienia
- ADHD u dzieci i dorosłych
- Zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) – trudności z selekcją bodźców, przetwarzaniem informacji
- Zaburzenia osobowości (np. borderline, narcystyczne) – wewnętrzny chaos emocjonalny, silne konflikty tożsamości
- Trauma wczesnodziecięca lub PTSD – mechanizmy obronne odcinające uwagę od bodźców przypominających traumę
- Zespół natręctw (OCD) – kompulsyjne myśli zakłócają bieg uwagi
3. Przyczyny środowiskowe i styl życia
- Permanentne przebodźcowanie (smartfony, media społecznościowe, reklamy, powiadomienia)
- Wielozadaniowość (multitasking) – przeciąża pamięć roboczą i obniża efektywność poznawczą
- Hałas i nadmiar bodźców w miejscu pracy/nauki
- Nadmierna presja, perfekcjonizm i ciągła samoocena
- Brak aktywności fizycznej – ruch zwiększa przepływ krwi do mózgu i poprawia koncentrację
- Zła higiena pracy umysłowej (brak przerw, zbyt długie sesje, chaos w organizacji)
4. Psychodynamiczne przyczyny trudności z koncentracją
Nieświadome konflikty psychiczne:
- „Jeśli się skupię i osiągnę sukces, zawiodę kogoś” (np. matkę, która czuła się gorsza)
- „Nie mam prawa dobrze funkcjonować, skoro ktoś z mojej rodziny cierpi”
- „Zasługuję na karę, nie na efektywność” – wewnętrzne poczucie winy
Mechanizmy obronne:
- Dysocjacja – oddzielenie się od przeżyć emocjonalnych, które mogłyby zaburzyć „codzienne funkcjonowanie”
- Somatyzacja psychicznego napięcia – ból ciała, napięcie mięśniowe, zawroty głowy, które wtórnie zaburzają koncentrację
- Identyfikacja z cierpiącym obiektem – nie mogę się skupić, bo „nie wolno mi mieć dobrze”
🔸 Reaktywacja relacyjnych doświadczeń z dzieciństwa:
- Rodzice nieakceptujący autonomii dziecka → koncentracja kojarzy się z niezależnością → podświadomy opór
- Bycie „zawsze w gotowości” do emocjonalnej opieki nad rodzicem → utrwalony wzorzec rozproszenia i czujności
Mniej oczywiste, ale istotne czynniki:
- Wypalenie emocjonalne (burnout) – zwłaszcza u opiekunów, terapeutów, nauczycieli
- Nierozpoznany żal lub żałoba – koncentracja siada, gdy psychika „w tle” pracuje nad stratą
- Zablokowany gniew – niewyrażona złość może powodować napięcia i wewnętrzne rozedrganie
- Rozdarcie między lojalnością a pragnieniem zmiany – np. nieświadomy lęk przed przekroczeniem „rodzinnego scenariusza”
Psychodynamiczne spojrzenie – gdy koncentracja staje się formą obrony
W psychodynamicznym rozumieniu objaw zawsze „o czymś mówi”. Problemy z koncentracją nie są tu tylko „zaburzoną funkcją”, ale komunikatem psychiki. Mogą pełnić funkcję obronną – chronić przed treściami, które są zbyt trudne do uświadomienia i przeżycia.
Typowe mechanizmy obronne związane z koncentracją:
- Wyparcie – treści bolesne są „wypychane” ze świadomości, ale ich energia zostaje. Skutkuje to często roztargnieniem i niemożnością skupienia.
- Dysocjacja – umysł odcina się od bodźców, by uniknąć kontaktu z emocjami (często obecna u osób po traumie).
- Racjonalizacja i intelektualizacja – umysł ucieka w nadmiar analiz, nie pozwalając na autentyczne odczuwanie. Pozornie jesteśmy skupieni – w rzeczywistości nieobecni.
- Unikanie – koncentracja znika, gdy zadanie psychicznie wiąże się z lękiem, wstydem, poczuciem winy lub presją.
Przykład kliniczny:
Pacjentka w terapii unikała pracy dyplomowej, stale się rozpraszała. W rozmowie okazało się, że sukces akademicki wiązał się dla niej z lękiem przed niezależnością i opuszczeniem rodzinnego domu, gdzie czuła się odpowiedzialna za matkę.
Co jeszcze może się kryć za problemami z koncentracją?
- Nierozpoznane potrzeby emocjonalne z dzieciństwa (np. potrzeba uznania, bliskości, autonomii)
- Nieświadome przekonania (np. „nie mogę być lepszy od ojca”, „nie wolno mi odpocząć”)
- Wewnętrzny konflikt (np. ambicja vs. lęk przed porażką)
- Trauma relacyjna – gdy skupienie na teraźniejszości wywołuje zbyt bolesne wspomnienia z przeszłości
Co pomaga?
1. Terapia psychodynamiczna
Pozwala odkryć nieświadome treści, zrozumieć, czemu umysł „się broni” i dać psychice bezpieczne warunki, by przestała unikać.
Pacjent uczy się tolerować napięcie psychiczne, przyjmować emocje, a nie je odcinać.
2. Autodiagnoza i psychoedukacja
Zrozumienie, że trudności z koncentracją to nie „lenistwo”, tylko często objaw cierpienia psychicznego – może samo w sobie przynieść ulgę i uruchomić proces zmiany.
3. Techniki wspierające koncentrację
- Mindfulness
- Planowanie pracy w blokach czasowych
- Redukcja stresorów środowiskowych
Warto jednak pamiętać, że te techniki działają pomocniczo – bez pracy nad przyczyną psychologiczną mogą nie wystarczyć.
Zakończenie – może to nie rozproszenie, tylko ważny komunikat?
Zamiast walczyć z problemem z koncentracją jak z wrogiem, warto spróbować zrozumieć, czemu nie mogę być tu i teraz. Co takiego odciąga moją uwagę? Czego nie chcę lub nie mogę zobaczyć?
Czasem koncentracja nie znika dlatego, że umysł jest „słaby”, ale dlatego, że psychika jest zbyt obciążona, by jeszcze dźwigać uwagę.
Być może właśnie w tych „rozproszonych” momentach odnajdziesz najważniejszy trop do siebie.